Эпĕ туса пĕтереймен ĕçсене эсир туса пĕтерĕр (И.Я. Яковлев)
Чĕмпĕр Ен чăвашĕсен хаçачĕ
1989 çулхи раштавăн 30-мĕшĕнче тухма тытăннă
 

Пĕр килĕ

Алăк патĕнчи пысăк кăмака хыçĕнче шăпчăк чĕриклетет. Вăл ăшă çурăка кĕрсе вырнаçнă та хăйĕн кичем юррине шăрантарать. Унтах канма пĕлмен таракансем хĕвĕшни илтĕнет.
Нарăс уйăхĕнчи шартлама сивĕ-сем тăраççĕ пулсан та Юрткăн Пуркка пӳртĕнче шăрăх, сывлама та йывăр. Мачча айĕнчи сентре çинче икĕ хĕрача ыталанса çывăрать. Вĕсем пĕчĕк-ха, пурнăçăн чăрмавĕсене пĕлмеççĕ, тарăн ыйха путнă.
Ыраш улăмĕ сарнă çĕр урайĕнче те икĕ арçын ача харлаттарса çывăрать. Кунĕпе йывăр ĕçпе ывăннă каччăсен ыйхи лăпкă мар, усал тĕлĕксем кураççĕ пулмалла. Сарлака, тăм кирпĕчрен купаланă кăмака çинче Пурккапа унăн арăмĕ Укахви выртаççĕ. Çывăрма çемçерех пултăр тесе айне кивĕ тумсем пăрахнă.
Ĕнтĕ çур çĕр те çывхарса пырать, витере кашта çинче ларакан автансем те çавна систерсе темиçе хутчен шăнса пăсăлнă сассисемпе сасă пачĕç те лăпланчĕç.

Текста малалла вулăр...

Тукай ялĕн вăрттăнлăхĕсем

(Малалли. Пуçламăшĕ 33-34-мĕш номерсенче.)
 
Мускав майлă пулнă Хусан ханĕсенчен пĕри Шиг-Али (Шигали) хан пулнă. Вăл Чингизхан йăхĕ-нчен тухнă, анчах Мускав енне куçнă. Шиг-Али путлех пулайман. Ялан ӳсĕр те çăмăлттайскере Хусан çыннисем влаçран хăваласа кăларса янă, ăна сыхлама лартнă вырăс гарнизонне çапса аркатнă. Хусан ханне Крымри Едигера лартаççĕ. Вăл Турципе çывăх тăнă, Мускава çав тери курайман. Едигер майлă Крым, Аçтăрхан, Нагай ханствисем пулнипе Мускавшăн вĕсем пысăк хăрушлăх шутланнă. Çавăнпа Тукайпа Акпарс мăрсасемпе килĕшӳ тунине Мускав кнеçĕ вăхăтлă тесе шутланă.
Мăрсасене шантарнине пурнăçласа 1552 çул пуçламăшĕнче Хаяр Иван 150 пинлĕ, 150 тупăллă çарне Хусан çывăхне ярать. Рязаньпе Улатăр витĕр тухса Аслă кнеç çарĕ Промзино тĕлĕнче (хальхи Сăр поселокĕ) Сăр юханшывĕ патне тухать, тепĕр енне каçать.

Текста малалла вулăр...

Тукай ялĕн вăрттăнлăхĕсем

(Малалли. Пуçламăшĕ 33-мĕш номерте.)
 
921 çулта Алмуш Багдадран тĕн çыннисене чĕнсе илет. Унăн секретарĕ Ибн-Фадлан исламист (халифăн хăлхипе куçĕ) пулнă. Паян эпир вăл çырса пынипе Атăлçи Пăлхара мĕнле ислам йышăнтарнине вуласа пĕлетпĕр.
922 çулхи çу уйăхĕнчи 15-18-мĕшĕсенче çĕршывра ислама йышăнмалли церемони пынă. Çынсене Пăлхар хули çумĕнчи пилĕк кӳлĕ вырăнне пуçтарнă. (Кунта ханăн çуллахи резиденцийĕ пулнă.)
Эпир мăсăльман тĕнне йышăнасси мĕнле майпа пынине тĕпĕ-йĕрĕпе пĕлместпĕр. Тĕн арçынсене операци тунипе те çыхăннă-çке-ха! Мĕнле пулсан та çак вăхăтран Атăлçи Пăлхар пулас Раççей империйĕн мăсăльман тĕнчин чи çурçĕр кĕтесĕ пулса тăрать. Атăлçи Пăлхара мĕнпур араб тĕнчи йышăннă! Кирлĕ пулсан пулăшу аллине тăсĕ! Хăй вăхăтĕнче ку пулăм – малĕмĕтлĕ утăм пулнă!

Текста малалла вулăр...

Периодические издания Симбирска

В Симбирске и губернии в разные годы выходили и издавались различные газеты и журналы. В дореволюционное время самой первой газетой была «Симбирские губернские ведомости».
Газета издавалась при Симбирском губернском правлении с 1838 г. Первоначально состояла из двух частей: официальной и прибавлений, выходила один раз в неделю (сначала – по четвергам, а со 2-й половины 1838 г. – по субботам) и печаталась на формате 1/8 печатного листа на толстой бумаге. В официальной части помещались распоряжения начальства, казенные объявления и извещения; в прибавлениях перепечатывались из других газет статьи по сельскому хозяйству и др. общеполезным темам, частные объявления, сведения о всех лицах, прибывших в Симбирск и выехавших из него в течение недели. Первым редактором газеты был Трубников (1838—1852), номера подписывались первое время губернатором Хомутовым, затем — вице-губернатором.

Текста малалла вулăр...

Периодические издания Симбирска

В Симбирске и губернии в разные годы выходили и издавались различные газеты и журналыĕ В дореволюционное время самой первой газетой была «Симбирские губернские ведомости»ĕ
Газета издавалась при Симбирском губернском правлении с 1838 гĕ Первоначально состояла из двух частей, официальной и прибавленийĔ выходила один раз в неделю (сначала – по четвергамĔ а со 2-й половины 1838 гĕ – по субботам) и печаталась на формате 1Ӳ8 печатного листа на толстой бумагеĕ В официальной части помещались распоряжения начальстваĔ казенные объявления и извещения/ в прибавлениях перепечатывались из других газет статьи по сельскому хозяйству и дрĕ общеполезным темамĔ частные объявленияĔ сведения о всех лицахĔ прибывших в Симбирск и выехавших из него в течение неделиĕ Первым редактором газеты был Трубников (1838—1852)Ĕ номера подписывались первое время губернатором ХомутовымĔ затем — вице-губернаторомĕ С 1 июля 1845 гĕ стала выходить неофициальная часть газетыĔ редактором которой был НĕАĕГончаровĔ брат ИĕАĕ Гончароваĕ С 1 июля 1865 гĕ редактором газеты был назначен Мĕ АрнольдовĔ секретарь губернского статистического комитета и она начала выходить три раза в неделю — по вторникамĔ четвергам и субботамĔ вдвое увеличился форматĕ В ней стало больше появляться статей по экономикеĔ о жизни других городов и населенных мест губернииĕ В дальнейшем газету редактировали, ВĕПĕЮрловĔ ИĕЯĕХристофоровĔ ДĕАĕГорчаковĔ ПĕВĕТихомировĔ АĕМальковскийĔ АĕПанормовĕ Выходила до 1917 гĕ
Издание газеты под названием СĕГĕВĕ было возобновлено с 22 января1993 гĕ коллективом редакции газеты «Слово молодежи» (ранее «Ульяновский комсомолец»)Ĕ создавшим АО «Симбирские губернские ведомости»ĕ Газета выходила 5 раз в неделюĔ тираж — ежедневный 30Ĕ5 тысĕ экзĕĔ пятничный — 59Ĕ7 тысĕ экзĕ (2000)ĕ Издание прекращено в 2000 гĕ
«Симбирские епархиальные ведомости» – журнал местной епархии Русской православной церквиĕ Издавался 24 раза в год с 1 января 1876 по 1917 гĕ С 1 января 1896 гĕ стал делиться на два самостоятельных отдела — официальный и неофициальныйĕ В официальном отделе публиковались правительственные материалыĔ постановления и разъяснения СинодаĔ распоряжения правящего архиереяĕ В неофициальном отделе помещались статьи по истории и о текущей жизни епархииĔ культуреĔ этнографии и народонаселении Симбирского краяĔ воспоминанияĔ полемические письмаĔ рекламные объявления торговых фирм и частных лицĕ В 1994 гĕ издание журнала было возобновленоĔ вышло 3 номераĔ после чего выпуск вновь приостановленĕ
«Симбирская земская газета» – еженедельная газетаĕ Первый номер вышел 5 сентября 1876 гĕ Издавалась Симбирской губернской земской управойĕ Публиковала официальные материалыĔ исторические и этнографические статьи о Симбирской губернииĕ Редактировал газету председатель управыĕ Имела приложение под названием «Летопись Симбирского земства за истекшее десятилетие»ĕ С 1 июля 1886 гĕ газета была заменена ежемесячным изданием «Вестник Симбирского земства»ĕ С мая 1896 гĕ в виде приложения к нему выходил «Врачебно-санитарный листок»ĕ
«Вестник Симбирского земства» – ежемесячное изданиеĕ С 1 июля 1886 гĕĔ выходило как продолжение «Симбирской земской газеты»ĕ С мая 1896 гĕ при ВĕСĕЗĕ издавался в виде приложения «Врачебно-санитарный листок»ĕ
«Симбирские вести» – ежедневная политическаяĔ общественная и литературная газетаĔ орган Симбирской группы партии народной свободы (конституционных демократов)ĕ Издатели, ИĕМĕ СахаровĔ АĕАĕ КузнецовĔ позднее последнего заменил АĕПĕ Балакирщиковĕ Первый номер вышел 24 декебря 1905 гĕ Редакторами были ПĕАĕБеркосĔ АĕБĕМиллер (1906)Ĕ АĕИĕКолосов (1907)ĕ Всего вышло 354 номераĕ Закрыта в 1907 гĕ
«Симбирянин» – ежедневная политическаяĔ общественная и литературная газетаĔ издававшаяся в Симбирске с 1906 по 1917 гĕ придерживалась правого направленияĔ поддерживая октябристов и националистовĕ Значительную помощь в издании оказывал ВĕНĕПоливановĕ Основные рубрики, «Наша печать»Ĕ «Местная жизнь»Ĕ «По губернии»Ĕ «Разные известия»Ĕ «По России»Ĕ «За рубежом»ĕ Редакторы, СĕФĕ Гельин (1906-1910)Ĕ АĕПĕ Коваленко (1910-1914)Ĕ АĕНĕ Федоров (1914 – март 1917)Ĕ Нĕ Гладков (1917)Ĕ ВĕФĕ Соколов (1917)ĕ
«Волжские вести» – политическаяĔ литературная и общественная газетаĔ выходившая ежедневноĔ кроме послепраздничных днейĕ Явилась продолжением ранее выходивших газет «Симбирские вести» и «Вестник народа»ĕ Основана группой лиц во главе с докĕ ИĕМĕСахаровымĕ Редĕ были, АĕБĕМиллерĔ МĕАĕЧерновĔ НĕАĕПоповĔ ВĕИĕЖильцовĔ ФĕАĕАбрамовĔ ЛĕНĕСахаров и дрĕ Общее руководство газеты делили между собой местные организации эсеров и кадетовĕ Первый номер вышел 1 апреля 1907 гĕĕ Газета выходила до 1913 гĕĕ Продолжением «Вĕ Вĕ» стали «Вести с Волги» и «Народные Вести»ĕ
«Жизнь» – литературная газета народного творчестваĕ Выходила 2 раза в неделюĕ Редактор-издатель НĕНĕИльин (НĕНилли)ĕ С 5 августа 1910 по 4 июня 1911 гĕ вышло 12 номеровĔ из которых некоторые были конфискованыĕ
«Симбирская жизнь» – ежедневная политическаяĔ общественная и литературная газетаĕ Издавалась в Симбирске в 1911 гĕ Редактор-издатель НĕАĕПоповĕ
В 1917 гĕ в Симбирске перестали выходить старыеĔ привычные всем горожанам газеты и журналы, «Симбирские губернские ведомости»Ĕ «Симбирские епархиальные ведомости»Ĕ но стали издаваться новыеĕ «Симбирский рабочий» – журналĔ еженедельный орган Симбирской организации РСДРП (меньшевиков)ĕ Редактор Шеленшкевичĕ Выходил в 1917—1918 ггĕĔ вышло 10 номеровĕ
Подробнее остановимся на газете «Симбирская Правда»ĕ Первая большевистская газета в СимбирскеĔ орган Симбирского комитета РСДРПĕ Еженедельная газетаĕ Редактор Еĕ Абловĕ Первый номер вышел в субботуĔ 21 октября 1917 гĕĔ накануне Октябрьской революцииĕ На 1 странице воззвание, «Пролетарии всех странĔ соединяйтесь!

Текста малалла вулăр...

Илья Николаевич Ульянов– чăваш йăхĕнчен

(Патшалăх деятелĕ, педагог, Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи халăх училищисен директорĕ вилнĕренпе 130 çул çитнĕ тĕле)
 
Вăл 1831 çулхи июлĕн 26-мĕшĕнче Аçтăрханта çуралнă. 1886 çулхи январĕн 24-мĕшĕнче пуçне юн кайнипе 54 çулта вилнĕ. Ăна Чĕмпĕрти Покровски мăнастирне пытарнă.
 
Чăваш тымарĔ
Владимир Ильич Ленинăн аслашшĕ – Николай Васильевич Ульянин – Чулхула кĕпĕрнинчен пулнă. 1798 çулта Аçтăрхан кĕпĕрнине килсе çитнĕ хресченсен списокĕнче çапла çырни пур: «Николай Васильевич сын Ульянин... Нижегородской губернии Сергачской округи села Андросова помещика Степана Михайлова Брехова крестьянин. Отлучился 1791 году». Ку списока Аçтăрханти земство сучĕ çырнă. Халĕ те Андросово ялне кĕнĕ çĕрте Асăну хăмине курма пулать. Ун çинче 1769-1791 çулсенче ку ялта Владимир Ильич Ленинăн аслашшĕ – Николай Васильевич Ульянин – пурăнни çинчен çырнă.

Текста малалла вулăр...

Ульяновск облаçне йĕркелени – 74 çул

Хуть те хăш регионăн историйĕ те унăн административлă чиккине уйăрнипе çыхăннă. Ăçтан пуçланать-ха Ульяновск область историйĕ/
Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕ-нче Ульяновск çĕршыври пысăк предприятисемпе учрежденисене, организацисемпе вĕренӳ учрежденийĕсене, граждансене куçарса килнĕ тĕп центр пулса тăнă. Облаçра халăх йышĕ икĕ хут ӳснĕ. Вăл вăхăтра Ульяновск Куйбышев облаçне кĕнĕ. Çавăнпа Куйбышевран Ульяновска ертсе пыма йывăрланнă. Атăлçи регионĕн карттине улăштарма вăхăт çитни палăрнă.
СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1943 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕнчи хушăвĕпе Ульяновск облаçне туса хураççĕ. Унта 26 района кĕртеççĕ – Куйбышев облаçĕнчи 24 районпа хулана тата Пенза облаçĕнчи икĕ района илеççĕ. Ульяновск облаçне промышленность енĕпе аталаннă Сызрань районне кĕртмелли проекта Мускав çирĕплетмест.

Текста малалла вулăр...

Иван Чернышев граф çуралнăранпа – 190 çул

Ноябрĕн 24-мĕшĕнче Раççей çар флочĕн генерал-фельдмаршал ĕ Иван Григорьевич Чернышев (1726 çулта çуралнă) çуралнăранпа 190 çул пулать.
 
Иван Чернышев – граф, генерал-фельдмаршал , 28 çул Адмиралтейство коллегин пуçлăхĕнче вăй хунă.
Пуçламăш пĕлӳ вăл килте илнĕ. Унтан Шлехтри пехота çарĕсен кадет корпусĕнче вĕреннĕ. 1741 çулта ăна посольствăпа пĕрле Дание яраççĕ. Унта шăпах унăн тетĕшĕ Петр Чернышев камергер черезвычайлă посолта тăнă. Дипломати службинче тăнă май вăл тетĕшĕ йĕрлесе тăнипе вĕренĕвне вĕçлет, унпа пĕрлех Пруссири тата Англири дипломати ĕçĕсене хутшăнать. Патша хĕрне качча илнĕ хыççăн ăна камер-юнкер званине параççĕ.
Раççее вăл вунтăватă çултан тин таврăнать. 1755 çулта камергер звание тивĕçет. 1761 çулта Иван Чернышев черезвычайлă посолпа пĕрле Кейзерлингра тата Аугсбургра пулать.

Текста малалла вулăр...

Ĕлĕкхи Чĕмпĕрти медицина

2016 çул Ульяновск облаçĕнче икĕ паллă пулăм: Сывлăх сыхлавĕн çулĕ тата Н. М. Карамзин çуралнăранпа 250 çул çитни.
Н.М. Карамзин XVIII ĕмĕр вĕçĕнче - XIX ĕмĕр пуçламăшĕнче пурăннă. Унăн ывăлĕ Владимир Николаевич халалласа хăварнă укçапа Чĕмпĕр кĕпĕрнинче ăс-тăнне çухатнă çынсен Карамзин колонине тунă. Халĕ вал – Ульяновск облаçĕнчи клиника психиатри пульници. Çапла вара Ульяновск облаçĕнче ăслăлăхпа культура учрежденийĕсем кăна мар, сывлăх сыхлавĕ те Карамзин ячĕпе çыхăннă.
Карамзинсем пурăннă çулсенче Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи медицина еплерех аталаннă-ха/ Кун пирки Ульяновск облаçĕнчи патшалăх архивĕнче упранакан документсенчен пĕлме пулать.
XX ĕмĕр пуçламăшĕччен патшалăх тата харпăр хăй сиплев заведенисем Раççей империйĕн шалти ĕçсен министерствин медицина департаментне кĕнĕ.

Текста малалла вулăр...

Чăвашсем ăçтан пуçланса кайнă/

Умсăмах
Кăçалхи «Тăван Атăл» журналăн 8-мĕш номерĕнче Виталий Родионов профессорăн «Г.И. Комиссаров (Вантер) – халăхăмăрăн аваллăхне тĕпчекенĕ» тишкерӳ статйине интересленсе вуларăм. Унта вăл чăвашсем кăсăкланакан, пире час-час паракан – чăвашсем ăçтан пуçланса кайнă/ – ыйтăва хуравлать. Статья вулакан-
семшĕн ăнланмаллăрах пултăр тесе
чи малтан Гурий Иванович Комиссаровпа паллаштарасшăн.
Редакцирен.
 
Чăваш фольклористикин ăслăлăхне йĕркелесе яракан, чăваш этнологийĕпе, историйĕпе, таврапĕлĕвĕпе нумай ĕç çырнă, куçаруçă, литературовед, публицист, чĕлхеçĕ, педагог, философ, историк, çутта кăларакан Г.И. Комиссаров 1883 çулта Хусан кĕпĕрнине кĕрекен (халĕ Чăваш Республики) Патăрьелĕнче çуралнă. Вăл чăваш, вырăс, тутар, пушкăрт, латин, француз тата славянсен авалхи чĕлхисене аван пĕлнĕ, вĕсемпе калаçнă.

Текста малалла вулăр...

Чĕмпĕрти тĕн училищи çурчĕ – 125 çулта

2016 çулхи май уйăхĕнче пирĕн хулари тĕп архитектура палăкĕсенчен пĕрне – Чĕмпĕ-рти тĕн училищин çуртне – 125 çул пулать.
Халь вăл Ульяновскри патшалăх университечĕн медицина факультечĕ йышăнакан çурт. Хĕрлĕ кирпĕчрен купаланăскер Карл Либкнехт урамĕ-пе Ливчак архитектор тăкăрлăкĕ хĕресленнĕ çĕрте вырнаçнă.
Училищĕн çĕнĕ пӳртне тăвас ыйтăва 1880-мĕш çулсенчех тăратнă. Анчах та вырăнтан ăна 1891 çулта çеç тапратма пултарнă. Проект авторĕ – Чĕмпĕр инженерĕ Михаил Алякринский. Ку ят земство кантурне (паянхи Офицерсен çурчĕн) проектланă çĕре хутшăннипе паллă. Вăлах Чĕмпĕрти арçын ачасен классика гимназийĕн çумне хушса тунă çуртăн проектне калăпланă.
Тĕн училищинчи ĕçсене тĕрĕслесе тăма строительсен вăхăтлăх комитетне йĕркеленĕ. Ăна тĕн училищин асăрхавçи Сергей Остроумов ертсе пынă.

Текста малалла вулăр...

Сархайнă сăнӳкерчĕк

Редакцие самаях çулланнă арçын кĕчĕ. Аллинче – сархайнă сăнӳкерчĕк. Паллашрăмăр. Александр Пельдяков Чăнлă районĕнчи Ирçелĕнче çуралса ӳснĕ, нумай хура-шур курнă.
Александр Герасимович пире пĕрремĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнчи сăнӳ-керчĕке кăтартрĕ. Ăна вăл хаклă япала пек упрать. Сулахайран пĕрремĕшĕ – Василий Дмитриевич Квасов (1890 çулта çуралнă). Вăл Александр Герасимовичăн кукашшĕ.Унăн сакăр ача пулнă. Вĕсенчен пĕри – унăн амăшĕ – Акулина Васильевна (1910 çулхи). Кукашшĕ çемьере пĕр арçын ача пулнă. Саккун тăрăх, ун пек çемьерен салтака илмен. Апла пулин те ăна 1914 çулта вăрçа илсе кайнă. Вăл патша çарĕнче тăнă. Таврăнсан колхоза кĕмен. Çавна пула вĕсене нумай хĕстернĕ, çĕр сахал уйăрнă.
Ялти хастарсем пĕр ушкăна чăмăртанса килĕрен тырă пуçтарса çӳренĕ, пĕр кĕлете пуçтарса пынă.

Текста малалла вулăр...

Бесермансем – чăвашран тухнă çынсем

 
Удмурт Республикин çурçĕр енче, Чепца юханшывĕ тăрăхĕнчи Глазов хули таврашĕнче, хăйсене бесерман текен çынсем пурăнаççĕ. Вĕсем удмурт чĕлхипе калаçаççĕ. Çак çынсене 300-400 çул каялла документсенче чылай чухне «чăваш» тесе асăнаççĕ. Çакă ăнсăртран мар ĕнтĕ, мĕншĕн тесен бесермансем чĕлхипе çеç удмуртсем. Ытти енĕсемпе вĕсем чăвашсене питĕ çывăх. Бесермансем, чăвашсем пекех, Атăлçи Пăлхартан тухнă.

Пĕрремĕш вырăс историкĕ – Николай Карамзин

"Вырăс патшалăхĕн историйĕ" – паллă çыравçă ĕçĕ çеç мар, тӳрĕ кăмăллă çын паттăрлăхĕ те
 
Николай Михайлович Карамзин çыравçă тата историк Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи Михайловка ялĕнче помещик çемйинче 1766 çулхи раштавăн 1-мĕшĕнче (çĕнĕ стильпе – 12-мĕшĕнче) çуралнă. Килте питĕ аван пĕлӳ илнĕ.
14 çул тултарсан Мускавра Шаден профессорăн харпăр пансионĕнче вĕренме пуçланă. 1783 çулта ăна пĕтерсен Петербургри Преображенски полкне килнĕ. Унта вăл çамрăк сăвăçпа, каярах хăй уçнă «Мускав журналĕнче» ĕçлеме пуçăнакан Дмитриевпа паллашнă. Шăп çавăн чухне хăйĕн пĕрремĕш куçарăвне – С.Геснерăн «Йывăç ура» идиллине пичетленĕ. Подпоручик ятпа отставкăна тухсан 1784 çулта Мусква куçса килет те «Чĕрепе ăс-тăн валли йĕркеленĕ ача-пăча вулавĕ» журнал (тĕп редакторĕ – Н.Новиков) ĕçне-хĕ-лне хутшăннă хастарçăсенчен пĕри пулса тăрать, масонсемпе çывăхланать.

Текста малалла вулăр...

Аваллăх йĕрĕпе

Октябрĕн 1-мĕшĕнче Сергей Тимофеевич Аксаковăн çуралнă кунĕ. Вулавăш ĕçченĕ пулнă май эпĕ çутçанталăка юратакансене, пулăçсемпе сунарçăсене вăл çырнă хайлавсене, шкул ачисене – «Аленький цветочек» юмаха вулама сĕнетĕп. Музейри «Çутçанталăк» пайĕнче Аксакова халалланă ятарлă папкăсем упранаççĕ.
Аксакова тимлĕх уйăрни ăнсăртран мар – вăл пирĕн ентеш. Ун пирки мана В.Г. Дырдова таврапĕлӳçĕ каласа пачĕ, Аксаков çуралнă Чуфарово ялне кайса курма сĕнчĕ. Ку ял пирĕнтен 10 çухрăмра вырнаçнă. К.А. Селивановăн «Литературные места Ульяновской области» кĕнекинче çырнă тăрăх, Чуфарово Сăр районне кĕнĕ. Вешкайма районĕнчи чукун çул станци çумĕнче те Чуфарово ялĕ пур.
Аксаков çуралнă ялта аваллăхпа сывланăн туйăнать. Кунта нумай вырăн çак паллă писательпе çыхăннă. XVIII ĕмĕрте ял иккĕмĕш сыпăкри асламăшĕн – Надежда Ивановна Куроедован - аллинче пулнă.

Текста малалла вулăр...

Хусан Турă Амăшĕн турăшĕн историйĕ

Унăн историйĕ 1579 çулта Хусанти пысăк пушартан тытăннă.
Чи малтан Онучин купсан çурчĕ çуртне вут хыпса илнĕ. Пушар хыççăн купсан 9 çулхи хĕрĕ Матрона тĕлĕк курать: Турă Амăшĕ ăна вĕсен çурчĕ айĕнче унăн асамлă турăшĕ упранни пирки калать. Ăна тутарсем хуçаланнă вăхăтрах христиан тĕнне ĕненекенсем çĕр айне пытарса хăварнă пулнă. Турă Амăшĕ çак турăша ăçта тупмаллине тĕрĕс ăнлантарнă.
Ашшĕпе амăшĕ хĕрача каласа панине хăлхана та чикмен. Вара Çӳлти Турă Амăшĕн сăнарĕ вĕсен умне виççĕ те тухнă, виççĕмĕшĕнче – кăрарах сăнпа. Турăша Матрона хăй тупать. Унăн сăнарĕ калама çук илемлĕ, çутă сăрăсемпе паян ӳкернĕ тейĕн. Тепĕр вунă çултан Матрона Турă Амăшĕн турăшĕ ячĕллĕ хĕрарăмсен мăнастирне вырнаçать.
Çак турăш Раççее пăлхавлă вăхăтра та çăлса хăварать. Польша интервенчĕсем Раççее тапăнса кĕрсе Мускава çавăрса илеççĕ, Пĕтĕм Раççей тата Мускав Патриархне Ермогена нӳрĕ путвала пăрахаççĕ.

Текста малалла вулăр...

Чĕмпĕр ишĕлчĕкĕсем

Çĕр питне, шывсене тата çутçанталăк условийĕсене пула Ульяновск облаçĕнче йăтăннă çĕрсем нумай. Чĕмпĕр ишĕлчĕкĕсен тĕслĕхĕ çинче 19-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче – 20-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче А.П. Павлов профессор ĕçĕсенче шуса анакан çĕрсен ăслăлăх теорине («Чĕмпĕр тата Сарă ту Атăлçин ишĕлчĕкĕсем». – М., 1903ç.) ĕçлесе çитернĕ. Çĕр ишĕлсе аннине Ульяновск, Чăнлă, Сăр, Çĕнĕ Спасск тата Çинкĕл
районĕсенче Сăрпа Сĕве, Барăш
юханшывĕсен чăнкă çыранĕ-сенче асăрхама пулать.
 
Атăлăн сылтăм çыранĕнче (Унтăртан пуçласа Ульяновска çитиччен) тĕрлĕ вăхăтри ишĕлчĕксен чарăнми ретне курма пулать. Анчах та чи пысăккисем Чĕмпĕр тăвайккинче пулса иртнĕ, иртеççĕ те.
Архивра упранакан тата литературăра сыхланса юлнă материалсем 17-мĕш ĕмĕр вĕçĕнчен – 18-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнчен тытăнса йăтăннă çĕрсем хула хуçалăхне сăтăр кӳнине кăтартаççĕ.

Текста малалла вулăр...

Владимир кнеç

Кăçалхи июлĕн 28-мĕшĕнче Владимир кнеç вилнĕренпе 1000 çул çитрĕ. Кам-ха вăл/ Историксем 1-мĕш Владимир Святославович çуралнă вăхăтне 960 çулта тесе палăртаççĕ. Вăл малтан Новгород кнеçĕ (970-978 çулсенче), унтан Киев кнеçĕ пулнă. Ку çын 988 çулта Руçа православи тĕнне кĕртме пуçланă. Шыва кĕрсен хăй валли Василий ят илнĕ. Вăл историе çаплах Владимир Святой, Владимир Великий, Владимир Красное Солнышко ятсемпе кĕрсе юлнă.
Православи Руçа мĕнлерех çитнĕ-ха/ Византин пĕр философĕ Владимира Кивĕ тата Çĕнĕ Халал кĕнекисем мĕн çырнине каласа парать, çак тĕне йышăнма сĕнет. Владимир тӳрех васкамасть-ха: хăйĕн чи ăслă 10 çыннине тĕрлĕ енне кăларса ярать, тĕрлĕ халăхсен йăли-йĕркине, тĕнне пĕлесшĕн пулать. Грексен тĕнĕ çинчен каласа пани ăна килĕшет: илемлĕ те мăнаçлă храмĕсем, священниксен хитре тумĕ, турăшсем, Византи юррисем.

Текста малалла вулăр...

Денис Давыдов

Кăçалхи литература çулĕпе килĕ-шсе Ульяновск облаçĕнче утă (июль) уйăхне Чĕмпĕр çĕрĕ çинче нумай çул пурăннă поэта, прозаика, 1812 çулхи Аслă вăрçăн паттăрне Денис Васильевич Давыдова халалланă.
Вăл 1784 çулхи июлĕн 27-мĕшĕнче Мускавра дворянсен йăхĕнче çуралнă. Унăн ашшĕ – Василий Денисович Давыдов- А.В.Суворов çарĕнче хĕсметре тăнă. Денисăн ачалăхĕ Украинăра –амăшĕн çĕршывĕнче çарти лару-тăрура – иртнĕ. Çавăнпа та Денис ачаранах çар ĕçне хăнăхнă, юланутпа çӳренĕ. Анчах та ăна пĕвĕ пĕчĕкки (унăн ашшĕ амăшĕнчен те лутрарах пулнă),кĕске те пуклак сăмси канăçсăрлантарнă.
XVIII ĕмĕр вĕçĕнче Суворовăн мухтавлă ячĕ Раççейĕпех сарăлать. Денис тăххăрта чухне паллă полководец вĕсем патĕнче хăнара та пулать. Александр Васильевич Давыдовсен икĕ ывăлне курсан Денис пирки çапла калать: «Ку ачи çар çынни пулать, эпĕ вилместĕп-ха, вăл вара виçĕ çапăçура çĕнтерет.

Текста малалла вулăр...

Ларга шывĕ хĕрринче çĕнтернĕренпе – 245 çул

1768-1774 çулсенчи Раççейпе Турци хушшинчи вăрçă вăхăтĕнче Ларга юханшыв хĕрринчи çапăçу пысăк вырăн йышăннă.
1770 çулхи утăн 18-мĕшĕнче Ларга юханшыв хĕрринче (халĕ Молдавире, Румыни чикки) П.А. Румянцев генералăн пĕрремĕш вырăс çарĕ (38 пин салтак тата 115 оруди) Каплан-Гирей ертсе пыракан Осман çарне (80 пин салтак) çапса аркатнă.
П.А. Румянцев çапăçăва çĕнĕ мелпе илсе пынă: çар вĕçе-вĕçĕн тăрса малалла пынă, çапăçура вара сапаланса кайнă. Çапла вĕсене тĕл персе лектерме хĕн пулнă.
Румянцевăн юланут çарне турккăсем тупăсемпе пенĕ. Анчах çĕнĕ меле пула утсене лектереймен. Çапăçу Раççейшĕн чăн-чăн çĕнтерӳ пулса тăнă, çар турккăсен 33 орудипе лавне тата пысăк çар лагерьне тытса илнĕ.
Турккăссен 1 пин салтакĕ вилет, 2 пинĕшĕ тыткăна лекет. Вырăс çарĕ çапăçура 100 çын çухатнă.

Текста малалла вулăр...


■ Страницăсем: [1], 2, 3, 4.